Khan hiếm
Nếu ai cũng có đủ mọi thứ mình muốn, còn cần đến kinh tế học làm gì?
Khan hiếm
Nếu ai cũng có đủ mọi thứ mình muốn, còn cần đến kinh tế học làm gì?
- Câu chuyệncâu chuyện
- Khám phámô phỏng
- Khái niệmvideo giải thích
- Thử sứccâu chuyện, phân loại, nối cặp
- Kiểm trađố vui
- Ôn nhanhthẻ ôn
Bột về muộn
Năm giờ sáng. Xe bột của anh Hùng chưa tới, mà bột có về cũng sẽ ít hơn mọi hôm. Trong kho Lan chỉ còn đủ nướng bốn mươi ổ cuối cùng. Ngoài cửa, người đã xếp hàng từ lúc trời còn tối: tuần trước một cô gái đăng video khen bánh mì Ngã Ba, và khách đông gấp rưỡi.
Bốn mươi ổ. Ngoài kia là bốn mươi người, mỗi người muốn một số ổ khác nhau và chịu trả một mức khác nhau. Ai nên được bánh, và ai quyết định điều đó?
Mô phỏngBạn là Lan lúc năm giờ sáng
Còn đúng 40 ổ, và 40 người đang xếp hàng. Chọn giá và hạn mức, xem đường «cầu» thay đổi ra sao, rồi bấm «Mở cửa bán». Mỗi cách chia đều có người được và người mất.
Mô phỏngBa thứ có hạn: bột, lò, sức thợ
Khan hiếm không chỉ ở phía khách. Muốn làm bánh, Lan cần bột, giờ lò và sức thợ, mà tiền để mua chúng cũng có hạn. Kéo từng thanh để xem thứ nào thực sự chặn sản lượng.
Không đủ cho mọi người
Một thứ là khan hiếm khi không có đủ để thỏa mãn mọi nhu cầu và mong muốn của mọi người, nên phải quyết định ai được gì. Nếu không có khan hiếm thì mọi người có tất cả những gì họ muốn, và khi ấy chẳng có buôn bán, cũng chẳng có nền kinh tế.
Phần lớn nguồn lực đều hữu hạn (tiền, thời gian, nguyên liệu) trong khi mong muốn của ta về chúng về lý thuyết là không có đáy. Dùng một nguồn lực vào việc này thì không thể dùng nó vào việc khác hoặc cho người khác: đó là đánh đổi.
Mong muốn không đáy, nguồn lực có đáy
Mong muốn (cầu)
Về lý thuyết là vô hạn: bao nhiêu cũng muốn thêm.
- Thêm bánh, thêm tiền, thêm thời gian rảnh.
Nguồn lực (cung)
Hữu hạn, chỉ có chừng ấy để đáp ứng.
- Vốn, thời gian, nhân công.
- Đất đai, tài nguyên, nguyên liệu.
- Tri thức và công nghệ.
Ở tiệm Ngã Ba: bốn mươi ổ bánh, một lò nướng, một ngày chỉ có hai mươi bốn giờ.
Ba câu hỏi của người làm ra hàng hóa
Sản xuất cái gì?
Khan hiếm quyết định người làm hàng chọn món nào: họ tìm thứ đang khan hiếm mà có người cần. Không ai đem cát ra bán ở sa mạc.
Sản xuất thế nào?
Phải tính cách dùng nguồn lực của mình sao cho tốt nhất. Với những thứ rất hiếm và quý, như một số kim loại dùng làm pin, việc đầu tư đi tìm nguồn cung có thể đáng giá.
Sản xuất cho ai?
Phải nhìn ra chỗ nào đang khan hiếm. Ví dụ hoa: Hà Lan cung cấp cho châu Âu vào mùa hè, còn mùa đông thì khan hiếm, và những người trồng hoa ở Zimbabwe lấp chỗ trống đó.
VideoVì sao luôn phải chọn?
Khoảng 74 giây: gọi tên «thiếu hụt» và «nút thắt», bằng đúng những con số bạn vừa thử.
Kinh tế học là môn khoa học nghiên cứu hành vi con người như mối quan hệ giữa mục đích và những phương tiện khan hiếm.
Chuyến đò sang Cồn Sơn
Chợ vãn, Lan xách thùng bánh cuối ngày ra bến đò. Bên kia sông là xóm Cồn Sơn: không có tiệm bánh, cũng chẳng có chợ. Muốn mua gì, người ta phải đi đò sang.
Đó là một kiểu khan hiếm khác hẳn khan hiếm ở hàng người ban sáng. Ở đây không phải ít bột; ở đây, người này có ít cơ hội tiếp cận hơn người kia chỉ vì họ ở bên kia sông.
Phân loạiKhan hiếm do đâu?
Có ba nguyên nhân gây khan hiếm. Mỗi thẻ là một tình huống: chọn đúng nguyên nhân.
Nối cặpBa câu hỏi của người làm ra hàng hóa
Khan hiếm cũng quyết định người sản xuất chọn làm gì. Nối mỗi tình huống với câu hỏi nó trả lời.
Đố vuiKiểm tra nhanh
Thẻ ônThẻ ôn thuật ngữ
Lật thẻ để xem định nghĩa, rồi chọn «Nhớ rồi» hoặc «Chưa nhớ».
Cần nhớ
- Khan hiếm nghĩa là không có đủ cho mọi người, nên phải quyết định ai được gì. Không có khan hiếm thì không có buôn bán, không có nền kinh tế.
- Mong muốn gần như không có đáy, còn tiền, thời gian, nguyên liệu và sức người đều có hạn: đó là nguồn của mọi sự đánh đổi.
- Có ba kiểu khan hiếm: do cầu tăng, do cung giảm, và do cấu trúc (người này ít tiếp cận nguồn lực hơn người kia).
- Người sản xuất luôn trả lời ba câu hỏi: sản xuất cái gì, sản xuất thế nào, và sản xuất cho ai.
- Giá là một cách để chia phần khan hiếm, nhưng không phải cách duy nhất.
Dẫn sang chương sau
Khi bánh hết, Lan nhìn lại hàng người vừa tản đi và nhận ra điều thú vị: ai nấy đứng đó đều đang cân nhắc một điều trong đầu. Bác xe ôm ghé vì tiện đường. Cô sinh viên cần bữa sáng rẻ. Còn ông chủ quán phở bên kia chợ thích đúng loại vỏ giòn của riêng tiệm này.
Khan hiếm cho biết vì sao phải chọn. Nhưng vì sao người ta lại chọn món này chứ không phải món kia? Mỗi chiếc bánh mang lại cho mỗi người một mức hài lòng khác nhau. Kinh tế học gọi đó là thỏa dụng, và nó là chìa khóa của chương kế tiếp.
Thuật ngữ trong chương
- Khan hiếm
- Tình trạng không có đủ một thứ để thỏa mãn mọi nhu cầu và mong muốn của mọi người, nên phải quyết định ai được phần nào.
- Đánh đổi
- Việc buộc phải bỏ thứ này để có thứ kia, vì dùng một nguồn lực khan hiếm vào việc này nghĩa là không thể dùng vào việc khác.
- Phân bổ nguồn lực
- Cách quyết định nguồn lực khan hiếm được dùng vào việc gì và cho ai: doanh nghiệp chọn sản xuất gì, người tiêu dùng chọn mua gì, đôi khi nhà nước quyết định.
- Khan hiếm do cầu
- Khan hiếm xảy ra khi cầu tăng còn cung giữ nguyên.
- Khan hiếm do cung
- Khan hiếm xảy ra khi cầu không đổi nhưng cung giảm đi.
- Khan hiếm do cấu trúc
- Khan hiếm do một số người ít được tiếp cận nguồn lực hơn người khác, vì chính trị hoặc vị trí.
Kiến thức trong chương được viết lại bằng lời mới. Cảnh ở phố Ngã Ba là hư cấu.